Vì sao trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt? Cách hỗ trợ

Vì sao trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt là vấn đề đang được nhiều phụ huynh quan tâm. Tình trạng này xuất phát từ những khác biệt trong cách não bộ trẻ xử lý thông tin xã hội và cảm giác, khiến việc nhìn vào mắt người khác trở nên khó khăn hoặc gây căng thẳng cho trẻ, chứ không phải do trẻ thiếu chú ý hay cố tình né tránh.

Trẻ tự kỷ giao tiếp như thế nào?

Trẻ tự kỷ vẫn có nhu cầu kết nối và giao tiếp với người khác, nhưng cách thể hiện thường không giống trẻ phát triển điển hình. Thay vì sử dụng lời nói và ánh mắt làm trung tâm, nhiều trẻ bộc lộ mong muốn và cảm xúc thông qua hành động, âm thanh, cử chỉ hoặc sự chú ý vào đồ vật quen thuộc.

Chính sự khác biệt này khiến phụ huynh dễ nhận thấy trẻ ít nhìn vào mắt khi tương tác, dù trẻ vẫn đang lắng nghe và phản hồi theo cách riêng của mình. Để hỗ trợ trẻ hiệu quả, cha mẹ cần hiểu rõ bản chất của hành vi này thay vì chỉ nhìn nhận đó là một hạn chế trong giao tiếp.

Vì sao trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt?

Trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt không phải do cố tình né tránh hay thiếu tôn trọng, mà chủ yếu xuất phát từ những khác biệt trong cách não bộ xử lý thông tin xã hội và cảm giác. Các nguyên nhân chính gồm:

• Xử lý tín hiệu xã hội khó khăn: Ánh mắt chứa nhiều thông tin về cảm xúc và ý định, khiến trẻ khó tiếp nhận và dễ bị quá tải.
• Quá tải cảm giác: Nhìn vào mắt người khác có thể gây căng thẳng, lo âu hoặc khó chịu, nên trẻ tránh để tự điều chỉnh cảm xúc.
• Khó tập trung khi nhìn mắt: Nhiều trẻ nghe và hiểu tốt hơn khi không phải vừa nhìn mắt vừa xử lý lời nói.
• Không nhận ra ý nghĩa xã hội của giao tiếp bằng mắt: Trẻ có thể không hiểu rằng nhìn mắt là cách thể hiện sự chú ý hay kết nối.
• Khó chia sẻ chú ý: Trẻ gặp khó khăn khi chuyển ánh nhìn giữa người và đồ vật trong lúc tương tác.
• Các yếu tố đi kèm: Lo âu, chậm ngôn ngữ hoặc thói quen tự điều chỉnh cũng có thể làm trẻ ít giao tiếp bằng mắt hơn.

Những nguyên nhân này cho thấy việc trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt là đặc điểm phát triển, cần được thấu hiểu và hỗ trợ đúng cách thay vì ép buộc.

Những hiểu lầm phổ biến khi trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt

Nhiều phụ huynh dễ lo lắng hoặc đánh giá sai khi thấy trẻ ít nhìn vào mắt người khác. Thực tế, hành vi này thường bị hiểu nhầm theo những cách sau:

• Cho rằng trẻ bướng bỉnh hoặc không lễ phép: Trẻ không nhìn mắt không phải vì cố tình chống đối, mà do khó khăn trong xử lý tín hiệu xã hội và cảm giác.
• Nghĩ rằng trẻ không chú ý hoặc không lắng nghe: Nhiều trẻ vẫn nghe và hiểu, thậm chí tập trung tốt hơn khi không phải giao tiếp bằng mắt.
• Tin rằng ép trẻ nhìn mắt sẽ giúp cải thiện giao tiếp: Việc ép buộc có thể khiến trẻ căng thẳng, lo âu và né tránh giao tiếp nhiều hơn.
• Xem giao tiếp bằng mắt là thước đo duy nhất của kết nối: Giao tiếp còn thể hiện qua cử chỉ, hành động, âm thanh và sự chia sẻ chú ý, không chỉ qua ánh mắt.
• Cho rằng tất cả trẻ tự kỷ đều giống nhau: Mỗi trẻ có mức độ và cách giao tiếp khác nhau, không thể áp dụng một khuôn mẫu chung.

Hiểu đúng và tránh những hiểu lầm này giúp cha mẹ đồng hành cùng trẻ hiệu quả hơn, tạo nền tảng cho các biện pháp hỗ trợ phù hợp và nhân văn.

Trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt có ảnh hưởng gì không?

Việc trẻ tự kỷ không hoặc ít giao tiếp bằng mắt không phải lúc nào cũng gây ảnh hưởng nghiêm trọng, nhưng trong một số trường hợp, điều này có thể liên quan đến những khó khăn nhất định trong quá trình phát triển giao tiếp và xã hội của trẻ.

Trước hết, giao tiếp bằng mắt giúp trẻ học cách kết nối và chia sẻ. Khi trẻ ít nhìn vào mắt người khác, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc nhận biết cảm xúc, ý định hoặc phản ứng của người đối diện. Điều này khiến việc tương tác xã hội trở nên hạn chế hơn, đặc biệt trong môi trường học tập hoặc khi chơi cùng bạn bè.

Bên cạnh đó, việc thiếu giao tiếp bằng mắt đôi khi ảnh hưởng gián tiếp đến phát triển ngôn ngữ. Ở nhiều trẻ, ánh mắt đóng vai trò hỗ trợ việc học từ mới, bắt chước khẩu hình và hiểu ngữ cảnh giao tiếp. Khi trẻ không sử dụng ánh mắt như một kênh thông tin, quá trình tiếp nhận ngôn ngữ có thể chậm hơn.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không giao tiếp bằng mắt không đồng nghĩa với việc trẻ không thể giao tiếp hay học tập. Nhiều trẻ tự kỷ vẫn phát triển tốt khi được hỗ trợ bằng các hình thức giao tiếp khác như cử chỉ, hình ảnh, hành động và sự hướng dẫn phù hợp từ người lớn.

Điều quan trọng nhất là đánh giá tổng thể sự phát triển của trẻ, thay vì chỉ tập trung vào ánh mắt. Khi trẻ được can thiệp sớm, đúng cách và trong môi trường tôn trọng, những ảnh hưởng tiềm ẩn có thể được giảm thiểu đáng kể.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt?

Khi đã hiểu được vì sao trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt, điều quan trọng tiếp theo là cha mẹ điều chỉnh cách tương tác để hỗ trợ trẻ một cách phù hợp và nhẹ nhàng hơn.

• Không ép trẻ phải nhìn vào mắt: Việc yêu cầu hoặc ép buộc trẻ “nhìn vào mắt khi nói chuyện” có thể khiến trẻ căng thẳng, lo lắng và muốn tránh giao tiếp nhiều hơn. Với trẻ tự kỷ, cảm giác bị ép nhìn dễ làm não bộ quá tải, khiến trẻ khó tiếp nhận lời nói và cảm xúc. Thay vì tập trung vào ánh mắt, cha mẹ nên ưu tiên việc trẻ có phản hồi và tương tác theo khả năng của mình.
• Chấp nhận các hình thức giao tiếp khác của trẻ: Giao tiếp không chỉ thể hiện qua ánh mắt. Trẻ tự kỷ có thể giao tiếp bằng cách đưa tay, chỉ đồ vật, kéo người lớn, phát âm thanh hoặc hướng sự chú ý vào một vật chung. Những hành vi này cho thấy trẻ đang cố gắng kết nối, và việc cha mẹ phản hồi tích cực sẽ giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu.
• Tôn trọng nhịp phát triển riêng của trẻ: Mỗi trẻ tự kỷ có tốc độ và cách phát triển khác nhau. Việc so sánh trẻ với người khác hoặc đặt kỳ vọng quá cao có thể tạo áp lực không cần thiết. Sự kiên nhẫn, nhất quán và tôn trọng cảm nhận của trẻ là nền tảng quan trọng để xây dựng tương tác tích cực lâu dài.
• Tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết: Nếu trẻ không giao tiếp bằng mắt kèm theo các dấu hiệu như chậm nói, ít tương tác xã hội hoặc khó chia sẻ chú ý, cha mẹ nên tìm đến chuyên gia để được đánh giá và hướng dẫn. Can thiệp sớm, đúng phương pháp sẽ giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp phù hợp với khả năng riêng.

Cách hỗ trợ trẻ tự kỷ phát triển giao tiếp bằng mắt

Giao tiếp bằng mắt là một kỹ năng xã hội phức tạp, vì vậy với trẻ tự kỷ, việc hỗ trợ kỹ năng này cần được thực hiện từng bước và phù hợp với khả năng của trẻ. Mục tiêu không phải là buộc trẻ phải nhìn vào mắt người khác, mà là giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn khi tương tác và dần tăng sự kết nối với người xung quanh.

Dưới đây là cách hỗ trợ trong quá trình dạy trẻ tự kỷ giao tiếp bằng mắt tại nhà:

• Bắt đầu từ sự an toàn và thoải mái: Trẻ chỉ sẵn sàng tương tác khi cảm thấy an toàn. Cha mẹ nên giao tiếp với trẻ bằng giọng nói nhẹ nhàng, nét mặt thân thiện và không đặt ra yêu cầu trực tiếp về việc phải nhìn vào mắt. Khi áp lực được giảm bớt, trẻ sẽ dễ mở lòng và tương tác hơn.
• Tận dụng trò chơi và hoạt động hằng ngày: Các trò chơi đơn giản như ú òa, thổi bong bóng, lăn bóng qua lại hoặc đọc sách tranh là cơ hội tự nhiên để trẻ nhìn lên khuôn mặt người đối diện. Trong lúc chơi, cha mẹ có thể dừng lại một chút để chờ trẻ phản hồi, tạo điều kiện cho ánh mắt xuất hiện một cách tự nhiên.
• Sử dụng sở thích của trẻ làm cầu nối: Đồ chơi hoặc hoạt động trẻ yêu thích có thể trở thành “điểm chung” trong tương tác. Khi cha mẹ cầm món đồ trẻ thích gần khuôn mặt hoặc gọi tên đồ vật bằng giọng hào hứng, trẻ có thể nhìn lên để chờ đợi hoặc chia sẻ sự chú ý, từ đó tăng tương tác bằng mắt mà không bị ép buộc.
• Ghi nhận và phản hồi tích cực mọi nỗ lực nhỏ: Ngay cả những khoảnh khắc trẻ chỉ nhìn thoáng qua hoặc nhìn đúng lúc cũng rất đáng ghi nhận. Cha mẹ có thể mỉm cười, khen nhẹ hoặc phản hồi bằng lời nói tích cực để khuyến khích trẻ tiếp tục tương tác. Việc được công nhận giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là điều dễ chịu.
• Điều chỉnh theo từng giai đoạn phát triển: Mỗi trẻ có tốc độ tiến bộ khác nhau. Có trẻ cải thiện nhanh, có trẻ cần nhiều thời gian hơn. Sự kiên nhẫn và nhất quán trong cách hỗ trợ sẽ giúp trẻ dần quen với tương tác xã hội theo nhịp phát triển riêng của mình.

Việc trẻ tự kỷ không giao tiếp bằng mắt là một đặc điểm phát triển, không phải hành vi cố tình né tránh hay thiếu tôn trọng. Khi cha mẹ hiểu đúng bản chất của hành vi này và điều chỉnh cách tương tác phù hợp, trẻ sẽ cảm thấy an toàn hơn và sẵn sàng kết nối theo cách riêng của mình.

Giao tiếp bằng mắt không phải là thước đo duy nhất của sự gắn kết. Điều quan trọng hơn là xây dựng mối quan hệ dựa trên sự kiên nhẫn, tôn trọng và đồng hành lâu dài, để mỗi trẻ tự kỷ đều có cơ hội phát triển khả năng giao tiếp theo nhịp riêng của mình.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM

• Bệnh tự kỷ ở trẻ em: Dấu hiệu nhận biết và hướng can thiệp
• Trẻ tự kỷ hay la hét, quấy khóc: Nguyên nhân và cách xử lý
• Trẻ tự kỷ có hay cười? Làm sao nhận biết chính xác
• Trẻ tự kỷ khó ngủ: Nguyên nhân và cách khắc phục