Thảm họa đã qua đi nhưng tổn thương tâm lý vẫn còn ở lại

Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới năm nay (10/10/2025) lựa chọn chủ đề: “Tiếp cận dịch vụ Sức khỏe tâm thần trong thảm họa và tình huống khẩn cấp”. Thông điệp này là lời nhắc nhở toàn cầu rằng: Xây lại nhà cửa là quan trọng, nhưng xây lại bình an trong tâm hồn còn quan trọng không kém.

Sức khỏe tâm thần – mặt trận thầm lặng trong các tình huống khẩn cấp

Thảm họa thiên nhiên, xung đột vũ trang hay dịch bệnh quy mô lớn thường được nhắc đến qua những con số về thiệt hại vật chất: bao nhiêu ngôi nhà bị phá hủy, bao nhiêu con đường bị chia cắt, bao nhiêu sinh mạng bị cướp đi. Tuy nhiên, song song với những mất mát hữu hình ấy là một dạng tổn thất khác âm thầm hơn, khó đo đếm hơn nhưng có sức tàn phá lâu dài không kém: tổn thương sức khỏe tâm thần.

Sau khi những đống đổ nát được dọn dẹp, khi các chiến dịch cứu trợ khẩn cấp dần khép lại, rất nhiều người vẫn tiếp tục sống trong trạng thái bất an, lo âu, ám ảnh và mất phương hướng. Những vết nứt trong tâm trí không hiện rõ trên bề mặt, nhưng chúng có thể chi phối toàn bộ cuộc sống cá nhân, gia đình và cộng đồng trong nhiều năm sau đó.

Chính vì vậy, Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2025 đã lựa chọn chủ đề: “Tiếp cận dịch vụ sức khỏe tâm thần trong thảm họa và tình huống khẩn cấp.”

Thông điệp này nhấn mạnh một sự thật quan trọng: tái thiết xã hội sẽ không thể trọn vẹn nếu việc phục hồi tinh thần bị xem nhẹ.

I. Gánh nặng tâm lý sau thảm họa: nỗi đau không dễ gọi tên

Theo các thống kê toàn cầu, mỗi năm có hàng triệu người trên thế giới phải đối mặt với các tình huống khẩn cấp do thiên tai, chiến tranh, xung đột hoặc dịch bệnh. Những biến cố này không chỉ làm gián đoạn sinh kế, phá vỡ cấu trúc gia đình, làm suy yếu hệ thống y tế – giáo dục mà còn để lại những hậu quả sâu sắc đối với sức khỏe tâm thần của người dân.

Năm 2020, ước tính có khoảng 100 triệu người trên toàn cầu bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các sự kiện thiên tai. Các nghiên cứu cho thấy, gần một phần ba số người chịu tác động có nguy cơ gặp các vấn đề tâm lý ở nhiều mức độ khác nhau, từ căng thẳng, lo âu kéo dài đến các rối loạn tâm thần cần can thiệp chuyên môn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính rằng:

Cứ 5 người sống trong khu vực xảy ra thảm họa thì có ít nhất 1 người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Tại những vùng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi chiến tranh hoặc thiên tai lớn, tỷ lệ rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) có thể dao động từ 15–20%, cao hơn nhiều so với dân số chung.

Điều đáng nói là, phần lớn những người chịu ảnh hưởng không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng các triệu chứng “rõ ràng”. Nhiều người vẫn sinh hoạt, làm việc, nhưng bên trong là trạng thái:

• Luôn căng thẳng, cảnh giác quá mức
• Mất ngủ, hay giật mình
• Lo âu kéo dài không rõ nguyên nhân
• Cảm giác mất an toàn, mất niềm tin vào cuộc sống

Với một tỷ lệ nhỏ hơn, những rối loạn này có thể tiến triển thành trầm cảm, rối loạn lo âu lan tỏa hoặc PTSD, gây suy giảm nghiêm trọng chức năng học tập, lao động và các mối quan hệ xã hội.

Những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất

Không phải ai cũng có khả năng phục hồi tâm lý như nhau sau thảm họa. Các nghiên cứu cho thấy những nhóm sau đây có nguy cơ cao hơn:

• Trẻ em: chưa đủ khả năng ngôn ngữ và nhận thức để diễn đạt cảm xúc, thường biểu hiện qua rối loạn hành vi, ác mộng, sợ hãi kéo dài.
• Người cao tuổi: dễ rơi vào trạng thái cô lập, mất phương hướng khi mất đi môi trường quen thuộc và các điểm tựa tinh thần.
• Phụ nữ: đặc biệt trong bối cảnh gia tăng nguy cơ bạo lực giới, gánh nặng chăm sóc gia đình và mất an toàn xã hội.
• Người đã có vấn đề tâm lý từ trước: thảm họa có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng vốn có.

Nếu coi thảm họa là “cơn bão” phá hủy không gian sống, thì khủng hoảng tâm lý chính là cơn bão thứ hai, diễn ra âm thầm nhưng kéo dài và dai dẳng hơn nhiều.

II. Góc nhìn khoa học: Vì sao thảm họa để lại sang chấn tâm lý?

Để hiểu vì sao con người có thể tiếp tục đau khổ ngay cả khi mối nguy đã qua đi, cần nhìn vào cơ chế hoạt động của hệ thần kinh.

Phản ứng sinh tồn của não bộ

Khi đối mặt với nguy hiểm đe dọa tính mạng, cơ thể con người kích hoạt phản ứng sinh tồn được gọi là “fight – flight – freeze” (chiến đấu – bỏ chạy – đóng băng). Đây là phản xạ tự nhiên, giúp con người tăng khả năng sống sót trong các tình huống khẩn cấp.

Lúc này:

Vùng hạch hạnh nhân (amygdala) trong não phát tín hiệu báo động

Nhịp tim tăng, hơi thở dồn dập

Hormone stress như adrenaline và cortisol được giải phóng ồ ạtTrong ngắn hạn, cơ chế này mang tính bảo vệ. Tuy nhiên, vấn đề phát sinh khi trạng thái báo động không được tắt đúng lúc.

Khi não không thể trở về trạng thái an toàn

Sau khi nguy hiểm đã qua, hệ thần kinh của người bình thường sẽ dần quay về trạng thái cân bằng. Nhưng với những người trải qua nỗi sợ hãi tột độ, mất mát lớn hoặc sang chấn kéo dài, não bộ có thể không thực hiện được quá trình này.

Hệ quả là:

• Amygdala tiếp tục hoạt động quá mức, liên tục gửi tín hiệu “nguy hiểm”
• Hồi hải mã (hippocampus) – nơi lưu trữ ký ức – ghi dấu sâu những hình ảnh kinh hoàng
• Vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – vùng kiểm soát cảm xúc và lý trí – suy giảm chức năng
• Người trong trạng thái này thường xuyên: Sống lại ký ức đau thương như đang diễn ra thật; Tránh né những tình huống gợi nhớ đến thảm họa; Dễ cáu gắt, sợ hãi, khó tập trung; Mất ngủ, suy kiệt thể chất.

Khi tình trạng này kéo dài và gây suy giảm chức năng nghiêm trọng, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) có thể hình thành.

III. Khoảng trống trong tiếp cận dịch vụ sức khỏe tâm thần sau thảm họa

Mặc dù vai trò của sức khỏe tâm thần ngày càng được công nhận, nhưng trong thực tế, dịch vụ hỗ trợ tâm lý vẫn chưa được ưu tiên tương xứng trong các tình huống khẩn cấp.

WHO chỉ ra một số rào cản phổ biến:

Thiếu nguồn lực sẵn có ngay từ trước khi khủng hoảng xảy ra

Cơ sở y tế bị tàn phá, nhân lực thiếu hụt

Nhu cầu tăng đột biến, vượt quá khả năng đáp ứng

Định kiến xã hội khiến người gặp vấn đề tâm lý e ngại tìm kiếm hỗ trợ

Trong nhiều chiến dịch cứu trợ, ưu tiên thường dồn vào lương thực, nước sạch, chỗ ở – những nhu cầu thiết yếu và cấp bách. Trong khi đó, hỗ trợ tâm lý thường bị xem là “thứ yếu” hoặc chỉ dành cho giai đoạn phục hồi sau cùng.

Hệ quả là hàng triệu người sống sót về thể chất nhưng tiếp tục chịu đựng trong im lặng về tinh thần.

IV. MHPSS – Hướng tiếp cận toàn diện cho sức khỏe tâm thần trong khủng hoảng

Để giải quyết khoảng trống này, WHO và các tổ chức quốc tế đã thúc đẩy mô hình MHPSS (Mental Health and Psychosocial Support) – Hỗ trợ sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội trong bối cảnh nhân đạo.

1. Phát huy nguồn lực cộng đồng

Thông qua các hoạt động nhóm, không gian chia sẻ và sinh hoạt văn hóa – nghệ thuật, con người có cơ hội kết nối lại với nhau một cách tự nhiên. Những trải nghiệm này góp phần khôi phục cảm giác an toàn và bình thường trong đời sống tinh thần, đồng thời giúp giảm bớt cảm giác cô lập, tạo nền tảng cho sự ổn định và gắn kết cảm xúc lâu dài.

2. Sơ cứu tâm lý (Psychological First Aid – PFA)

PFA tập trung vào việc lắng nghe người gặp khó khăn với thái độ không phán xét, giúp họ cảm thấy được tôn trọng và an toàn khi bày tỏ cảm xúc. Trên cơ sở đó, người hỗ trợ sẽ trấn an, định hướng, giúp cá nhân dần ổn định lại trạng thái tinh thần và nhìn rõ hơn những bước đi phù hợp tiếp theo. Một nội dung quan trọng khác của PFA là kết nối người gặp khó khăn với các nguồn hỗ trợ cần thiết, nhằm đảm bảo họ không phải đối diện với vấn đề một cách đơn độc.

Những kỹ năng này hoàn toàn có thể đào tạo và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng như nhân viên cứu trợ, cán bộ y tế, giáo viên và những người làm công tác cộng đồng, góp phần nâng cao năng lực hỗ trợ tâm lý ban đầu trong các tình huống khủng hoảng.

3. Can thiệp chuyên môn lồng ghép

Các hướng dẫn như mhGAP-HIG giúp đưa dịch vụ tâm lý vào hệ thống y tế cơ sở, bao gồm:

• Hỗ trợ gỡ rối tâm lý dựa trên bằng chứng
• Can thiệp y khoa khi cần thiết

Tại Việt Nam, Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam là một trong những đơn vị tiên phong trong hỗ trợ gỡ rối tâm lý chuyên sâu, hướng tới các giải pháp không dùng thuốc, không can thiệp cơ thể, chú trọng phục hồi bền vững và an toàn.

4. Bảo vệ các nhóm dễ tổn thương

Trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và những người có rối loạn nặng cần được ưu tiên tiếp cận các dịch vụ phù hợp và an toàn.

V. Đầu tư cho sức khỏe tâm thần – nền tảng của phục hồi bền vững

Nhiều quốc gia đã chứng minh rằng, đầu tư vào sức khỏe tâm thần sau thảm họa giúp đẩy nhanh quá trình phục hồi kinh tế – xã hội. Sau động đất Haiti (2010), sau sóng thần 2004 tại Sri Lanka hay dịch Ebola ở Tây Phi, các chương trình chăm sóc tâm thần được lồng ghép vào y tế cộng đồng đã giúp:

• Nâng cao năng lực hệ thống
• Đào tạo đội ngũ chuyên môn tại chỗ
• Tăng khả năng chống chịu của cộng đồng trước các khủng hoảng tương lai

WHO khẳng định: “Không có sức khỏe toàn diện nếu không có sức khỏe tâm thần.”

Kết luận

Một ngôi nhà có thể được dựng lại trong vài tháng. Nhưng một tâm hồn tổn thương có thể cần nhiều năm để hồi phục, nếu không được lắng nghe và hỗ trợ đúng cách.

Thảm họa không chỉ phá hủy những gì ta nhìn thấy. Nó còn để lại những dư chấn kéo dài trong tâm trí con người. Và trách nhiệm của xã hội không chỉ là cứu trợ, mà còn là đồng hành lâu dài để không ai phải một mình vượt qua bóng tối tinh thần.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được đặt ở tuyến đầu của các hoạt động cứu trợ, song hành cùng hỗ trợ thể chất. Việc xóa bỏ những định kiến về sức khỏe tâm lý là điều kiện tiên quyết để sự quan tâm không dừng lại ở cảm xúc nhất thời, mà trở thành cam kết hành động bền vững. Bởi lẽ, một xã hội chỉ có thể thực sự phục hồi khi mỗi con người trong đó được bảo vệ và nâng đỡ toàn diện, cả về thể chất lẫn tinh thần.